Badem ile ilgili bilgiler, cinsleri, faydaları, yetiştirilmesi

Bademin sağlık ve besin değeri açısından önemi

Badem enerji değeri yüksek, aynı zamanda vitamin ve minerallerden zengin olduğu için sporcular, işçiler ve zayıf bireyler için önerilen besinlerdendir.
Bademin protein içeriği tahıllardan yüksek, et ve kurubaklagillerin protein içeriklerine ise yakındır.
Badem sindirim sisteminin çalışması için gerekli olan lifli maddelerce zengindir. Su çekerek dışkıyı yumuşatır ve kabızlığı önler. Enerji yoğunluğu düşük olduğundan ve su çekici özelliğinden dolayı midenin boşalmasını geciktirir. Badem çözünür posa içeriğinden dolayı kan şekerini düzenleme kolesterol seviyesini düşürürür, dolaşım sistemi rahatsızlıklarına karşı koruyucu olma açısından  olumlu etkileri bulunmaktadır.

Badem içinde barındırdığı elementlerle  Kemik-diş sağlığının korunmasında, Sinir sisteminin çalışmasında, Kasların güçlenmesinde, Kemik erimesinin önlenmesinde, Normal kan basıncının sağlanmasında, Kanın pıhtılaşmasında, Sinir sisteminin normal fonksiyonunda, Büyüme-gelişmede, Doku ve kemik sağlığında rol oynar

Badem İçinde bulunan vitamin ve elementlerle Kanser, kalp damar hastalıkları gibi bir çok hastalıkların önlenmesinde yardımcıdır. Bademin yağ içeriği de fazla olduğu için enerji yoğunluğu fazladır. Badem bitkisel kaynaklı besin olduğu için kolestrol içermez fakat içindeki yağ oranı nedeniyle dikkatli alınmalı, gereğinden fazla tüketildiğinde kilo sorunları ortaya çıkabilir.

BADEM – Latince adı : Prunus dulcis, Familya : Rosaceae – Alt Famiya : Prunoideae – Cins : Prunus – Alt cins : Amygdalus – Tür :Prunus dulcis  Anavatan : İran, Afganistan

Soğuğa dayanıklılık : 9-10 derece bölgeler. Badem ağacı fazla yağış alan ve rutubetli yerlerin dışında bütün bölgelerde yetişebilir. Hem soğuğa hem de kuraklığa dayanıklıdır. En çok dikkat edilmesi gereken ise ilkbahar geç donlarıdır.

Yükseklikleri ortalama 5 ile9  m., 12 metreye kadar boylanabilir. Badem kurak iklimlere rahatlıkla uyum sağlayabilse de, yıllık yağış miktarı 300 mm’nin altına düşerse verimi ciddi boyutlarda azaltır. Dikilirken güneye bakan, hafif meyilli, güneş alan, soğuk rüzgarlardan ve ilkbahar erken donlarından korunaklı yerler seçilmelidir. Bademden yeterli ürün alabilmek için, asıl çeşit ile birlikte, 8 -10 ağaca bir adet, o çeşidi tozlayabilen çeşidin dikilmesi gereklidir.

Anavatanı Afganistan  ve İran olan badem, İpek Yolu’nda seyahat edenler vasıtasıyla Mezopotamya ve Anadolu’ya yayılmış, buradan da M.Ö. 5. yüzyıldan itibaren Yunanistan ve güney Avrupa’ya ulaşmıştır. . Bugün dünyanın en büyük badem üreticisi olan Kaliforniya bademle  19. yüzyılın ortalarında tanışmıştır.

Bademler, çekirdek özelliklerine göre 4 gruba ayrılır.
El bademleri : Çekirdeğin dış kabuğu el ile kolayca kırılabilir.
Diş bademleri : Diş ile kolay, el ile zor kırılabilirler. Randıman oldukça yüksektir. İçi yassı, geniş ve tatlıdır.
Sert bademler : Çekiç veya taş ile kolay, diş ile zor kırılırlar.
Taş bademleri : Ancak çekiç veya taş ile kırılabilirler. İçi dolgun, tatlı ve dayanıklıdır. Dolayısıyla uzun süre saklanmasında sorun olmaz.

Bademler iç çekirdeklerinin tatlarına göre de 2 gruba ayrılır:
Acı bademler : Dilimizde “acıpayam” olarak da anılan bu grup bademlerin meyvesi daha küçük ve şeftali çekirdeği gibi acıdır. Siyanidrik asit içerdikleri için zehirlidirler ve genellikle kozmetik açıdan çok değerli özellikleri olan badem yağı elde etmek amacıyla kullanılırlar.
Tatlı bademler : İç çekirdekleri ve  taze çağla meyvesi yiyecek olarak tüketilebilen  tüm badem çeşitleri bu gruba dahildir.

Bugün parekende fiatı 40-50 liradan başlayan badem çeşitli şekillerde, bol çeşit olarak işlendiğinde fiatı çok yüksek oranlara çıkmakta. Fakat yöremize bademle ilgili endüstriyel işletmelerin kurulması için badem alanları alınan ürün miktarı yeterli görülmemektedir.

Badem Ağacının Dikimi – Yetiştirilmesi

Datça’da badem dikimleri ilk yağmurlarla birlikte başlar, kasım, aralık, ocak ayları bunun için uygundur.  Kışları sert geçen yerlerde dikim için mart ayını beklemek gerekir.

Datça’da bademi dikmek üç şekilde yapılıyor; fidan olarak, çelikleme ve diğeri direk tarlaya çekirdek olarak dikme şeklinde.

Fidan olarak dikilirken; Toprağa suyun düştüğü aylarda ( kasım, aralık ) kabuklu badem ters olarak bahçede belirli bir yere dikilir, bir zaman sonra badem bitkisi büyür. Tarlaya dikme aşamasında üst dallar kesilir, kökler temizlenir. Bir metreye 50 cm derinlikte açılan çukura elde edilen bu fidan dikilir. Bademi yağmur mevsimi dışında dikerseniz sulama ihtiyacı daha çok olacaktır.

Doğrudan tarlaya ekme; Kabuklu badem bahçede bir yere değil de doğrudan tarlaya dikilebiliyor. Bademi doğrudan toprağa dikip ağaç haline getirdiğinizde fide olarak dikilene göre daha çabuk gelişiyor. ( kendim de denedim ). Peki öyleyse doğrudan dikmek yerine bahçede fidan haline gelmesini beklemek neden derseniz, sulama açısından, sulama imkanınız kısıtlıysa ilk zamanlarda su ihtiyacı çok olacaktır. Damla sulama imkanı olan yerlerde doğrudan tarlaya dikmede sorun yaşanmaz. Ama su kaynağı olmayan yerlerde tankerlerle sulamak gerekir ki bunu sıkça yapmak mümkün olmayabilir.

Çelikleme; ağaçlardan alınan çelikler vasıtasıyla fidanlar oluşturulur, daha sonra bu fidanlar tarlaya dikilir. Datça’da rahbet görmeyen bu yöntemle üretilen fidanlar genellikle dışarıdan geliyor.

Badem çabuk gelişen bir ağaç olduğu için, sık dikimden kaçınmalıdır. İdeal dikim mesafesi 6 x 6 m. olarak düşünülebilir. Badem fide olarak dikilirken kökünden on santim yukarıya kadar dikilir. 60 x 60 cm ebatlarında bir çukur açılır kolay köklenmesi için toprak kabartılarak dikim yapılır. Gübre koyarsan daha çabuk gelişir. İlk yıl 15 -20 günde bir sulamak ister. Sulama aşamasında bitkinin dibini çalı ve otlarla kapatmak gerekiyor, yoksa domuzlar gelip sulu toprağı eşeliyor. 2. veya 3. yılda fidanlar aşılanır. Burada aşı genelde ak badem, nurlu, kababağ ve haşmet gibi bademlerden yapılır. Mesela ben evimizdeki genç bademlerden birini erkenci bademle aşıladım, çağlası için. Bu yıl ilk çağlaları verdi, badem olarak küçük. Aşılamada yörenin toprak ve iklimsel özellikleri de göz önüne alınır. Dikim yapılacak tarlanın etrafındaki bademlerin durumuna göre  bir badem cinsi seçilir. Dikim yapılacak arazinin dağlık veya düzlük bir alanda olması da dikilecek badem çeşidinde etkili oluyor. Badem, genel olarak topraktan beklentisi fazla olmayan bir ağaç, geçirgen ve alüvyonlu toraklarda iyi verim alınır. Kuraklığa dayanıklı olduğundan taşlı ve çakıllı yerlerde yetişebilir. Kireçli topraklardan hoşlanır. Ağır, killi, su tutan toprakları sevmez.

Aşılama; Datça’da gördüğüm kadarıyla sürgün göz aşısı ile yapılıyor, Aşının ikinci yılında orjinal bademin dalları kesilir, sadece aşılı kısımlar kalır, 3-4 yıl sonra kalan takoz kısım da kesilir.
Şener Ören’e göre yerli fidanlar kullanıldığı sürece bademcilik gelişir. Dışarıdan gelen bademlerin çoğu çelikleme olduğu için fidan olarak çabuk gelişir ama çekirdekten yetiştirdiğin gibi hastalıklara karşı dayanıklı olmaz.  Toplanamayan ağaçta kalan bademler zamanı gelince toprağa düşer,  tarla sürülürken toprağa karışan bu bademler nisan, mayıs aylarında badem bitkisi olarak çıkarlar. ( bunlara çakıldak deniyor ). Çakıldağı alır köküyle beraber dikersin, ben bahçemdeki büyük bademi öyle dikmiştim, çabuk gelişti, şimdi kocaman bir ağaç oldu, ak badem aşıladım çağlası da bademi de iyi oluyor.

Gübreleme; verim açısından önemli, kasım ve mart aylarında iki kez gübre vermek gerekiyor. Taban tarlayla kır tarlanın gübre ihtiyacı değişik oluyor. Topraktan numune alıp toprağın ihtiyacına göre gübreleme buralarda fazla olmuyor. Eskiden herkesin iki ineği vardı gübre ihtiyacı buradan karşılanıyordu azot bakımından zengin olan hayvan gübresi aşırı ve sıkça verildiğinde ağacı olumsuz etkileyebilir. Toprağın, başta azot olmak üzere fosfor, potasyum ve diğer mikro elementler açısından zengin organik gübrelerle takviyesi faydalı olacaktır. Son yıllarda bademin yeşil kabuğunu da gübre olarak kullananlar var. Bademin sert kabuğu da ağaçların altına dökülürse  toprağın hava almasını sağlıyor.

Budama: Kış sonunda çiçeklenmeden önce, tomurcuklar henüz pembe iken yapılacak hafif budama, badem ağacına ileriki senelerde meyve veren yeni dallar armağan edecektir. Bu budamayı yaparken, bademin 2 yaşındaki dallar üzerinde meyve verdiğini hatırlayın. Datça’da budama olarak  çağla toplama esnasında ara dallar alınır, bu dallardaki çağlalar da değerlendirilmiş olur. Büyük dallar eylül, ekim döneminde kesilir, kesilen dallar aynı zamanda odun olarak kullanılır. Bu kesimden sonra ağaç yeni sürüm yapar, yeni sürümler daha iyi ürün verir.

Sulama: Dikilen fidanlara hemen can suyu vermek gerekir, ağaçlar dikimi takip eden yaz 15 – 20 günde bir sulanmalıdır. Aşılı bademin dikildikten sonraki birkaç yıl sulanması önemlidir. Badem fazla su istemeyen bir ağaç olsa da sulandığında 2 – 4 kat daha fazla verim alındığı belirtilmektedir.

Kaynaklar: Datça Gezilerimden gözlemler, köylülerle, üreticilerle konuşmalarım.

2013 Badem ve badem Çiçeği Konulu Konferans ( Konuşmacılar: Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Beslenme ve Diyetik bölüm başkanı Prof.Dr Erşan Karababa,  Peyzaj Mimarı Almila Kafalı )

Badem Üretcisi: Şener Ören, Sındı Kooperatifi Başkanı: Ömer Ohan

Sizin de ilave edeceğiniz bir şey varsa yorum kısmına yazınız, bilgi paylaştıkça çoğalır, yaşam paylaştıkça güzelleşir.

Badem ile ilgili bilgiler, cinsleri, faydaları, yetiştirilmesi” için 2 yorum

  • 16 Nisan 2018 tarihinde, saat 00:39
    Permalink

    RESİMLER GÖZÜKMÜYOR LİNKLERDE BİR PROBLEM VAR HERHALDE DÜZELTİLMESİNİ RİCA EDİYORUM TEŞEKKÜRLER YAZINIZ İÇİN

    Yanıtla
    • 16 Nisan 2018 tarihinde, saat 16:37
      Permalink

      Ferit arkadaş bir ara bir değişiklik yaparken sayfalarımı silmiştim, 2017 yedekleri eksik olmuş, metinleri kurtardım ama fotoğraflar eksik kaldı, o sayfaların fırsat buldukça resimlerini koymaya çalışıyorum, uyarın için teşekkürler…Linklerde bir sorun yok..

      Yanıtla

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir